Herkese merhaba! Bugün Formhouse olarak sizlere “Kamus-ı Türkî ilk neydi” hakkında rehber niteliğinde bir yazı sunuyoruz.
Kamus-ı Türkî İlk Ne Yedi? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden
Türkçenin önemli sözlüklerinden biri olan Kamus-ı Türkî, Osmanlı dönemi Türkçesinin derli toplu bir şekilde toplandığı, kelimeler ve anlamlar üzerine derin bir birikimi barındıran bir kaynaktır. Ancak Kamus-ı Türkî’nin bir sözlük olmasının ötesinde, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi günümüz perspektiflerinden baktığımızda, aslında derin anlamlar taşıyan bir metin olduğunu görmemiz mümkündür. Bugün, İstanbul sokaklarında, iş yerlerinde ya da toplu taşımada gördüğümüz farklı toplumsal grupların, kelimelere yüklediği anlamlar ve bu anlamların Kamus-ı Türkî’nin içinde nasıl şekillendiği üzerine biraz daha düşünelim.
Kamus-ı Türkî: Osmanlı Döneminin Toplumsal Yansıması
Kamus-ı Türkî’nin yazıldığı dönem, Osmanlı İmparatorluğu’nun sonlarına denk gelir. Bu dönemin sözlükleri, sadece dilin teknik boyutunu değil, aynı zamanda o dönemin toplumsal yapısını, değerlerini, egemen fikirlerini de yansıtır. Toplumsal cinsiyet rolleri, eşitsizlikler, sınıfsal farklar ve daha fazlası, kelimelerin içindeki anlam katmanlarında kendini gösterir. İstanbul’da sokakta yürürken, işyerinde gözlemler yaparken ya da toplu taşımada gördüğümüz küçük anekdotlar, bu tarihsel arka planı bir nebze olsa da günümüze taşır.
Kamus-ı Türkî’nin yazıldığı dönemde, kadınlar ve erkekler arasındaki toplumsal rollerin oldukça keskin olduğunu söylemek mümkün. “Kadın” ve “erkek” kelimeleri, sadece biyolojik farklılıkları anlatmakla kalmaz, aynı zamanda toplumsal yerleşimlerde de birbirinden ayrılmış birer kimlik olarak yer alır. Bu kelimeler, sosyal statüye, sınıfsal farklara ve kültürel normlara dair ipuçları taşır. Bir kadının toplum içindeki rolü, o dönemde genellikle ev içiyle sınırlıyken, erkekler iş gücü içinde, devletin yönetiminde ve toplumsal yaşamda daha görünürdür.
Bu ikili yapı, günümüz dünyasında ne kadar değişmiş olsa da, Kamus-ı Türkî’yi okurken bu tarihsel sürecin izlerini görmek mümkündür. Kamus-ı Türkî ilk neydi sorusunun cevabı sadece bir sözlük olmaktan öte, zamanın toplumsal yapısının bir yansımasıdır. Bugün hala toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve kadın hakları üzerine konuşmalar yapılıyor ve bu eşitsizlikler, günümüz sözlüklerinde de yer alan kimi kelimelere, ifadelerle hala iç içe.
Toplumsal Cinsiyet ve Kamus-ı Türkî: Geçmişin İzleri
Günümüzde, İstanbul sokaklarında gördüğümüz sahnelerde, toplumsal cinsiyetin ne kadar derin izler bıraktığını fark etmek zor değil. Örneğin, bir kadın, iş yerinde erkeklerle eşit bir pozisyonda çalıştığında, bazen aldığı tepkiler, bazen de iş yerindeki hiyerarşik yapılar, hala geçmişten gelen toplumsal bir baskıyı yansıtır. Kamus-ı Türkî’nin ortaya çıktığı dönemde, toplumda kadına biçilen rolün yansıması olarak, kadın ve erkek kelimelerinin tanımlarında da bu ayrımlar sıkça karşımıza çıkar. Örneğin, “kadın” kelimesinin tanımında genellikle ev içi, ailesel ve “aşk”la ilişkilendirilen anlamlar bulunurken, “erkek” kelimesi daha çok kamuya ait, devlet işlerine dayalı anlamlarla özdeşleşir.
Bugün, İstanbul’da bir kadının metroda yalnız başına seyahat etmesi, çalıştığı iş yerinde yönetici pozisyonuna gelmesi ya da toplumsal meselelerde daha aktif bir rol alması, toplumsal cinsiyet eşitsizliğine dair eski kalıpları aşmaya yönelik önemli bir adım olsa da, Kamus-ı Türkî’deki geçmiş yansımalar hala toplumun bazı kesimlerinde görülmektedir. Kadınların toplumda daha fazla görünür olduğu ve toplumsal cinsiyet rollerinin daha esnek hale geldiği bir dönemdeyiz. Ancak hala eski kalıplarla şekillenmiş kelimeler, bazen toplumda ikili düşünceyi besler ve kadınların toplumsal alandaki yerini daraltabilir.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Kamus-ı Türkî
Toplumsal çeşitlilik ve sosyal adalet konularına bakarken, Kamus-ı Türkî’yi ele almak oldukça anlamlıdır. Kamus-ı Türkî’yi incelediğimizde, o dönemde farklı toplumsal sınıflar, etnik gruplar ve dinî inançlar arasında da belirgin ayrımların olduğunu görebiliriz. O dönemde, “kafir”, “öteki” gibi ifadelerle tanımlanan bir sürü farklı grup vardı. Kamus-ı Türkî’nin sayfalarında, bu tür terimler, toplumda dışlanan veya farklı görülen kişilere dair kelimeler oldukça belirgindir. Örneğin, bir kelimenin bir grup insanı aşağılamak için kullanılması, o dönemin toplumsal yapısındaki hoşgörüsüzlük ve ayrımcılıkla doğrudan bağlantılıdır.
Bugün İstanbul’un kalabalık sokaklarında, toplu taşımada ya da iş yerlerinde gözlemler yaparken, farklı etnik gruplardan, farklı inançlardan gelen insanları görmek sıradan bir hale geldi. Ancak hala toplumda “öteki”ne karşı duyulan önyargılar ve ayrımcılık yerini tam anlamıyla bulmuş değil. Kamus-ı Türkî’deki “öteki” kavramı, yıllar sonra da sosyal adalet açısından hala çözülmesi gereken bir mesele olarak duruyor. Çünkü, bir kelimenin gücü, bir insanı toplumdan dışlamak ya da ona ait olma hakkı vermek konusunda hala etkili olabiliyor.
Günümüzde sosyal adalet için yapılan mücadelelerin, dildeki çeşitliliği ve hoşgörüyü yansıtacak şekilde gelişmesi gerekiyor. Kamus-ı Türkî’de kullanılan “öteki” kavramı, bugün hala içsel olarak yaşadığımız önyargılarla yüzleşmemize yardımcı olabilir. Dilin, toplumsal eşitsizlikleri yansıtan bir yansıma olduğu gerçeği, hem toplumsal cinsiyet hem de sosyal adalet alanlarında önemli bir izlek oluşturuyor.
Sonuç: Kamus-ı Türkî’nin Toplumsal Yansımaları
Kamus-ı Türkî’nin yazıldığı dönemin toplumsal yapısının izlerini, günümüz dünyasında farklı toplumsal grupların hayatlarına nasıl yansıdığını görmek zor değil. Bu sözlük, sadece dilin değil, toplumun düşündüğü, hissettiği ve bir arada var olmaya çalıştığı karmaşık ilişkilerin bir yansımasıydı. Bugün hala, İstanbul sokaklarında ya da iş yerlerinde gözlemlediğimiz toplumsal cinsiyet eşitsizliği, çeşitliliğe duyulan önyargılar ve sosyal adalet arayışı, geçmişin kalıplaşmış kelimeleriyle şekillenen toplumsal yapının izlerini taşımaktadır. Kamus-ı Türkî’nin, dilin evrimiyle birlikte toplumsal adalet ve eşitlik adına nasıl daha fazla anlam kazandığını görmek, gelecekte daha adil ve eşit bir dil ve toplum kurma yolunda atılacak adımlar açısından oldukça önemli olacaktır.
Bu yazımızın sonunda sizi yalnız bırakmıyoruz; “Kamus-ı Türkî ilk neydi” hakkında aklınıza takılan her şeyi Formhouse üzerinden sorabilirsiniz.